اولین ضریح حرم امام رضا ع

نمایی از بالا صحن عتیق – پنجره فولاد و ایوان طلا – دوره ناصری؛ اهداکننده: بهزاد چوپانکاره

در این مجال در نظر داریم یافته های جدیدی را در مورد تاریخ ساخت و واقف ضریح اول آن بیان کنیم.
تعریف ضریح
هسته مرکزی حرم مطهر، آرامگاه علی بن موسی الرضا علیه السلام می باشد که توسط ضریحی مشبک احاطه شده است.
در فرهنگ لغت عمید در ذیل واژه ضریح آمده:
«صندوق چوبی یا فلزی مشبک که بر روی قبر می سازند.»
بزرگ عالم زاده نیز در تعریف این واژه می نویسد:
ضریح شبکه ای است محیط بر سنگ قبر که درون حرم مطهر جای دارد، و زائران و عاشقان ولایت، پنجه در شبکه های آن می افکنند و با امام راز و نیاز می کنند.(بزرگ عالم زاده)
دلایل ساخت ضریح

«جلالیان سده» نویسنده «تاریخ صندوق ها و ضریح های مرقد امام رضا (ع)» برخی از مهمترین دلایل ساخت ضریح را به صورت زیر بیان می کند:
1. جداسازی قبر فرد صاحب منزلت از قبور عامه مردم
2. حفظ نذورات و هدایایی که مردم برای حرم های مقدس اهدا می کنند
3. ایجاد حائل و فاصلی برای جلوگیری از آسیب رساندن و نابودی مدفن توسط بدخواهان
4. جلوگیری از هجوم مردم به مدفن و بردن خاک آن به عنوان تبرک
5. حفاظت از صندوق نصب شده بر روی مزار

1 و قدیمی ترین ضریح
«رضا نقدی» در مقاله پژوهشی خود می نویسد:
«به نظر می رسد که برای اولین بار در سال 915 ه.ق ضریحی را شاه اسماعیل بر روی مزار امام رضا علیه السلام گذاشته باشد؛ زیرا در سال مذکور وی در ضمن نامه ای به شیبک خان1، اشاره می کند که «به زودی متوجه خراسان خواهیم شد تا ضریحی جهت روضه مقدسه به وزن هفتاد من به جواهر مکلّل ساخته ایم که گرد قبر آن حضرت گیریم.»
متن این نامه به صورت مفصل در کتاب «شاه اسماعیل صفوی(مجموعه اسناد و مکاتبات تاریخی همراه با یادداشت های تفضیلی)»؛ آمده که بخشی از آن را می خوانیم:
«بعداز نوروز باستانی بی قضای ربانی به طواف آستانه حضرت سلطان الجن والانس، خاقان الاولیاء و برهان الاتقیاء الامام بالحق علی بن موسی الرضا علیه التحیه و الثنا متوجه خواهیم شد که ضریحی جهت روضه مقدسه به وزن هفتاد من به جواهر مکلّل ساخته ایم که گرد قبر آن حضرت گیریم.»
علاوه بر این نامه، سندی متعلق به سال 1038 ه.ق نیز به وجود ضریحی در دوره شاه اسماعیل صفوی دلالت دارد در این سند به نذورات به دست آمده از «بین الضریحین» اشاره شده است. به کار بردن کلمه بین الضریحین نشان دهنده این مطلب است که سال 1038 ه.ق، بر روی مرقد مطهر امام رضا علیه السلام دو ضریح وجود داشته، زیرا بین الضریحین به معنای فاصله بین دو ضریح است. چون در فاصله سال های 958 ه.ق (سال نصب ضریح شاه طهماسب) تا 1038 ه.ق؛ ضریح دیگری بر مرقد مطهر امام هشتم علیه السلام نصب نشده می توان گفت یکی از این دوضریح، ضریح شاه اسماعیل اول صفوی و دیگری ضریح شاه طهماسب صفوی (منصوب در 958ق) است.
مطابق با این دست آوردهای جدید، در زمان سلطنت شاه اسماعیل اول صفوی اولین ضریح بر مرقد مطهر امام رضا علیه ااسلام نصب گردید.



نویسنده: فدوی

پی نوشت:
1. پسر بوداق خان، پسر ابوالخیر خان از اعقاب جوچی پسر چنگیز است؛ وی در سال 916 ه.ق به دست شاه اسماعیل به قتل رسید.(ر.ک جلالیان سده، سعیده، تاریخ صندوق ها و ضریح های مرقد امام رضا (ع)



منابع:
فصلنامه آستان هنر، هنرنامه آستان قدس رضوی، شماره 7؛ رضا نقدی
تاریخ صندوق ها و ضریح های مرقد امام رضا (ع)؛ سعیده جلالیان سده
شاه اسماعیل صفوی(مجموعه اسناد و مکاتبات تاریخی همراه با یادداشت های تفضیلی)؛ عبدالحسین نوائی

برچسبها: استان قدس رضوی , امام رضا , اولین ضریح حرم امام رضا , دکتر ict